Алғысөз	
АЛҒЫСӨЗ
Ерте, ерте, ертеде,
Ешкі жүні бөртеде,
Қырғауыл жүні қызылда,
Балақ жүні ұзында,
Атақты бір бай бопты.
Төрт түлігі сай бопты.
Көңілі баста жай бопты.
Бір перзентке зар бопты,
Бара-бара баласыз
Кең дүние тар бопты.
Деп басталатын ежелгі ертектердің құлақ күйінде барлық байлық, дүн-дүниесі сайлық, алдамшы көңіл айлық түптің-түбінде ұрпақ игілігінің қасында түкке тұрғысыз екендігін бабаларымыз бастан-ақ өсиет етіп ерекше ескерткендей. Бабалар дәстүрін Тәуелсіздік алған алғашқы күннен бағдарлы басшылыққа алған іргелі егмен еліміз, мұрагерлер мүддесін үнемі назарда ұстаумен келеді. Әлем балалар  әдебиетінің 50 томдық асыл       қазынасын қазақ тілінде басып шығаруды  жедел қолға алу да соның бір айқын айғағы. Олардың ішінде балалар туындысын барлыққа келтірудің шыңдалған шын шебері атақты Чех жазушысы В.Немцованың С.Омаров аударған «Алтын» және «Күміс» кітаптары, Айтулы ағылшын жазушылары Л.Кэрроллдың Т.Молдағалиев аударған «Алисаның таңғажайыптар еліне саяхаты», А.Милинның Е.Өтетілеуов аударған «Винни Пуһ және бәрі, бәрі...», Белгілі орыс жазушысы А.Толстойдың «Буратинасы», Неміс жазушысы Р.Роспенің «Барон Минхаузині», ағылшын жазушысы Р.Киплингтің «Мауглиі» сияқты әлем балалар әдебиетінің інжу - маржандары бірінен бірі өтіп жалғаса береді. Еліміздің ежелден келе жатқан салихалы салтында өзгелердің өнер көрсетуін, яғни қонақ кәде жасауын сұрардың алдында, үй иесі өзі аздап
болса да өз өнерінің шет жағасын алға тартып, қонақтарына құрмет жасайды. Бұны ауылдың алты ауызы дейді. Осы салт-дәстүрімізге сай әлем балалар әдебиеті керуенін өзіміздің қазақ ертегілерінің таңдаулы бір томдығымен бастауды жөн көрдік. Бұл ертектерді іріктеу барысында қазақ  ертегілерінің үлкенді-кішілі, арғы-бергі барлық басылымдарын, жеке кітаптарын, томдарын салыстыра саралай қарап шықтык. Тіпті шетелдерде тұратын қазақ қандастарымыздың өз ішінен жинап, араб және басқа әріптерде бастырған дүниелерін де сүзіп көрдік. Сөйтіп солардың тәлімдік-тәрбиелік, көркемдік дәрежелері жоғарыларын ғана іріктеп алып, әлем балалар әдебиетінің алтын қорына сенімді түрде қуана қосуға болатындарын қолдарыңыздағы осы бір томдыққа жүйелеп топтастырып отырмыз. Дәстүрлі «Аңыз», «Тұрмыс-салт», «Қиял - ғажайып», «Хайуанаттар туралы» делінетін төрт бөлімді сақтай отырып, тарихи ежелгілігіне, өмірлік маңыздылығына, заманауи зәрулігіне қарай жіктеп орналастырдық. Мәселен: Осы томдықтағы «Аңыз ертегілер» атты алғашқы бөлімдегі «Қорқыт ата» аңыз ертегіні біз беташар туынды етіп алдық.Байырғылығы, мән-мағынасы бәрі-бәрі жағынан да осылай етуге әбден тұрарлық. Ал ол ертегі «Жалын» баспасынан жарық көрген «Өлген қазан» атты ертегі кітапта 237-бетте «Қорқыт пен Асан» деген қосарлы атпен жүр. Енді басқа бір басылымда «Қорқыт туралы аңыз» деген тақырыпта да кездесті. «Аңыз» атауы арнайы бөлімнің аты ретінде айтылып тұрғандықтан, енді бірінші ертектің атына тіркеп қайталап айтуды орынсыз көрдік. Сонымен бірге бір ертек пен екінші дербес бір ертекті қосарлау да жөнсіз. «Қорқыт атаны» дара, «Асан қайғыны» өз алдына жеке аңыз етіп алып, әрі қарай «Жиренше шешен», «Алдар көсе», «Аяз би», "Қожанасыр" деп әр қайсысын бір-бір дара шың, толымды тұлға ретінде қатар топтастырғанымызда бой түзеп бірін-бірі толықтыра түсті. Сөйтіп төрт бөлімнің әр қайсысында да, сол сияқты «Қиял - ғажайып ертегілері» бөлімінде де ақылға сыйымды табиғи сұрыптаулар болды. «Күн астындағы Күнікей қызды» бәріміз білеміз. Оның «Ай астындағы Айбарша сұлу» дейтін құрбысы бар екенін біріміз білсек, біріміз біле бермейді екенбіз. Егер  бәріміз білсек «Жазушы» баспасынан 1988 жылы жарық көрген көп томдық ертегілердің 2-томында біріншісі 5-бетте, екіншісі 236-бетте адасып  жүрер ме еді. Міне осы сияқты ертегілер Ай мен күндей, әмбеге бірдей, Аққу-қаздай, жұбын жазбай, сән түзеп қатар орналасты. Бала кезімізде әке-аналарымыздан, әже-аталарымыздан - естіп өскен, есейіп өзіміз балаларымызға, немерелерімізге айтқан «Алып қара құс - Самұрық», «Ұшқыш кілем», «Мыстан кемпір», «Тау соғар», «Көл та-
усар» деген сияқты әйгілі ертегілер болушы еді. Аудара-төңкере қарастырған кітаптарымыздан ескі таныстарымызды кездестіре алмай дал болып жүрсек, қадағалай оқу барысында байқадық, кейбіреулерінің аты  орынсыз өзгертіліпті. Мәселен: «Мыстан кемпір» 2-томның 55-бетінде «Ұшар ханның баласы» деген тақырыпта көмескілеу болып елеусіз жүр. Өз атын қайтаруымызға тура келді. Сол сияқты «Алып қара құс - Самұрық та» өз орнын тапты. «Хайуанаттар туралы ертегілердің де» кейбіреулерінің аттары ықшамдалды. «Жануарлардың жыл басына таласуы», «Түйе бойына сенемін деп жылдан құры қалыпты» деп ертектің мазмұнын алдын ала  айтып қоятын әр түрлі, шұбалаңқы атпен жүрген бір ертекті «Жыл басы» деген қысқа да нұсқа, сырын ішіне бүккен жұмбақтау атпен ауыстырдық. «Бұл не деген батпан құйрық, жол үстінде жатқан құйрық» деген ертекке де «Батпан құйрық» деген ат бердік. Бұл аттар, әрине, аспаннан алынған жоқ. Ай-күннің аманында, ел ішінде осылай аталатын. Қазақ ертегілерін міне осылай мұқият оқып таңдауда әсіресе  тәрбиелік жағына баса көңіл бөлгенімізді баса айтқымыз келеді. Аумалы-төкпелі, шытырман-шырғалаңы көп мына заманда адалдық, мейірімділік, іскерлікке, отан сүйгіштік, бауырмалдыққа баулитын ертегілерге көбірек орын берілді. Шіркіндер, шетінен түрлі-түсті, қызықты мөлтек фильмдерге, кысқа
метражды фильмдерге сұранып-ақ тұр. Түсірушісі, демеушісі табылса небір әлемдік ертегі кейіпкерлер «мен мұндалап» дүниені жалт қаратар еді. Тек балаларға ғана емес, бала кездерін еске түсіріп, қайталап
оқыса бұл томдықтың ересектерге де берері мол. Қадыр Мырза Әли Оразақын Асқар	
Алтын сақа	
       Өткен заманда бір бай болыпты, ол бір перзентке
зар болыпты, зарыға жүріп перзентті болыпты.
Бай бір күні жылқысын суара көлге келсе, көлдің ішінде
бір қып-қызыл өкпе жүзіп жүр екен. Байдың айдап кел-
ген жылқылары көлдегі жүзіп жүрген өкпеден үркіп,
суға жуымайды. Әлгі жерде бай жылқыларын қанша ай-
даса да, суға жаба алмайды.
Сол кезде бай тұрып судағы жүзіп жүрген өкпені
құрықпен түртіп көреді. Өкпе суға батып кетіп, әлден
уақыттан соң жалмауыз кемпір болып судан шығады да,
байдың жағасынан ала кетеді. Бай көзі алақандай бо-
лып, қорқып кетеді. Бай жалмауыз кемпірге:
-        Ат басындай алтын берейін, қоя бер, - дейді. Жал-
мауыз кемпір жібермейді.
-        Осы жылқыларымның бәрін берейін, қоя бер, -
дейді. Кемпір көнбейді. Кемпірден сасып:
- Енді не берейін? - дейді бай. Кемпір:
-        Жалғыз балаңды бер, жіберейін, - дейді. Бай жал-
ғыз баласын бермек болады, кемпір байды қоя береді.
Кемпір байға:
- Балаңды қай жерде бересің? - дейді. Сонда бай:
-        Ертең көшемін, сонда баламның алтын сақасын
жұртқа тастап кетейін, сен жұртта сол сақаның жанын-
да отырасың, - дейді.
Сонымен бай жалмауыз кемпірге уәдесін беріп, жыл-
қыларын айдап кетіп қалады.
Ертеңінде көшеді, жалғыз баласының алтын сақасын
ұмыттырып жұртқа тастап кетеді. Ауыл жаңа қонысқа
көшіп барады. Асық ойнайын десе, сақасы жоқ, бала ал-
тын сақасын жоқтап, жылайды.
Сонда әкесі:
-        Кеше көшіп жүргенде жұртта қалыпты. Барып
алып келе ғой, - дейді.
Бала бармақшы болады да, әкесінен:
-        Әке, қандай тайға мініп барайын? - деп сұрайды.
-        Жылқышыдан сұрап мін, - дейді бай. Жылқышы
балаға:
-        Құрығыңды құлдыратып, жүгеніңді сылдыратып,
жылқыға бар. Қай тай бетіңе қараса, соны мін, -
дейді.
Бала құрығын құлдыратып, жүгенін сылдыратып,
жылқыға келсе, шеттегі бір қотыр тай балаға қарай
қалады. Бала сол қотыр тайды ұстайды да, жүгендейді.
Жүгендегенде тайдың қотыры жазылады. Үстіне тоқым
салғанда, құнан болады. Үстіне ер салғанда, дөнен бо-
лады. Айылын тартқанда, бесті ат болады. Бала үстіне
қарғып мінгенде, тұлпар болып, көзді ашып-жұмғанша
жұртқа жетіп келеді. Жұртқа келсе, алтын сақасы ошақ
басындағы тезек түбінде жатыр екен. Сақа жанында бір
кемпір отыр екен. Бала кемпірге:
-        Шеше, анау жатқан сақамды алып берші! - дейді.
Сонда кемпір:
-        Шырағым, өзің түсіп ал. Кәріліктен отырсам -
тұра алмаймын, тұрсам - отыра алмаймын, - дейді.
Сонда бала:
-        Мен жастықтан түссем - міне алмаймын, мінсем -
түсе алмаймын, - дейді.
Сонда баланың тайы сақаның жанына жатақала-
ды. Бала үзеңгіден аяғын суырмай, сақаны іліп алады.
Тай тұра қашады. Жалмауыз кемпір тұра қуады. Бала
қашып келеді. Әрі-бері қуып жете алмайтын болған
соң кемпір бір тісін жұлып алып, атып жібергенде
тайдын бір аяғын жұлып түсіреді. Тай үш аяғымен
қашып, жеткізбейді. Кемпір тағы бір тісін жұлып лақ-
тырғанда, тайдың тағы бір аяғы жұлынып түседі. Тай
екі аяғымен шауып бара жатып, жолында бір бәйте-
рекке кез болады. Тай әлсірейін дейді. Терек жанына
бара бергенде, бала тайынан секіріп түсіп, бәйте-
ректің басына шығып кетеді. Жалмауыз кемпір
бәйтеректің түбін кешке дейін қазады. Бір кезде бір
қызыл түлкі келеді де, кемпірге:
-        Шеше, шаршаған екенсің, мен қаза тұрайын, сен
ұйықтап демал, - дейді.
Кемпір жатады. Түлкі тісті суға атады да, қазған
шұқырды қайта бітеп, өзі кетіп қалады. Кемпір тұра кел-
се, тісі де жоқ, түлкі де жоқ. Кемпір тағы бір тісін суы-
рып алып, кетпен қылып, бәйтеректі каза береді.
Бір уақытта тағы да бір түлкі келіп:
-        Шеше, кетпеніңді маған бере тұр, сен шаршаған
шығарсың, мен қазайын, - дейді. Сонда жалмауыз
кемпір:
-        Сен кетпенімді алып қашып кетесің, - дейді.
Сонда түлкі:
-        Ол қырдың қызыл түлкісі, мен сайдың ақ
түлкісімін. Баяғыда бұл баланың әкесі аң аулап жүрген-
де мені қуып, соға жаздаған болатын. Сондықтан бұл ба-
лада менің кегім бар, - дейді.
Жалмауыз кемпір түлкінің сөзіне сеніп, тағы да
кетпенді түлкіге беріп, өзі ұйқыға кіріседі. Түлкі тағы да
кетпенін суға лақтырып жібереді де, шұқырды бітеп, өзі
қашып кетеді. Кемпір тұрса, тағы да кетпені де жоқ,
түлкі де жоқ. «Алда, ойбай-ай, алдаған екен ғой» деп,
тағы да бір тісін суырып кетпен қылып, бәйтеректің
түбін қаза береді. Сонда кемпір аузын ашса, бір-ақ тісі
қалыпты. Кемпір бәйтеректің түбін қаза-қаза құлатуға
жаақындайды.
Бір заманда баланың төбесінен бір топ қарғаөтеді.
бала қарғаға:
- Ау, қарғалар, қарғалар, қанатымен жорғалар. Жай-
лаудағы бес төбетіме хабар айта кет, мені жалмауыз
кемпірден арашалап алсын, - дейді.
Сонда қарғалар «қарқ-қарқ» етіп ұшып кетеді. Бір
мезгілде үйректер төбеден ұшып өтеді, бала оларға да
айтады. Олар да үндемей ұшып кете береді. Бір мезгілде
бір қарлығаш бәйтеректің төбесінен әрлі-берліұшып
жүреді де, баланың төбесіне келіп қонады. Бала қарлы-
ғашқа жылап тұрып, бұған да тапсырады. Бұрын бала
қыстауындағы ұя салған қарлығаштың балапандарына
тимей, бұларды жақсылап өсіріп, ұшырып жібереді екен.
Сондықтан бала қарлығашпен дос екен. Сонымен, қарлы-
ғаш баланың төбеттеріне тапсырғанын айтып барады.
«Осындай пәлен жердегі бәйтеректің басында бала тұр,
бәйтеректің түбін жалмауыз кемпір қазып жақындатқан,
енді құлатуға таяу тұр», - дейді қарлыгаш баланың
төбеттеріне.
Мұны естіген соң төбеттер шапқаннан шауып оты-
рып, бәйтерекке келеді. Сол кезде бәйтерек те жерге
құлайды.
Баланың төбеттері, жалмауыз кемпірдің қолын қол,
бұтын бұт қылып, жүн-жүнін шығарып, талап тастайды.
Бала төбеттеріне кезек-кезек мініп, еліне аман-сау
жетеді. Бала жалмауыздан аман-сау ққтылып келгеніне
әке-шешесіне қатты қуанып, ел-жұртын жиып, үлкен той
қылады.
Бұдан былай неше күндер өткен соң, баяғы жалмау-
ыз кемпірдің қызы құлаған бәйтеректің жанына келеді.
Келсе, шешесінің жүн-жүні шығып, өліп қалғанын
көреді. Кім өлтіргенін білу үшін сол жерде қарап жүрсе,
иттердің ізі көрінеді. Мұнан соң қыз иттердің ізіне түсіп
келе жатса, көп жылқыға кез болады. Енді ауыл жақын
екенін біліп, ол жүріп келе жатады. Иттердің ізі тұп-
тура байдың қотанына алып барады. Бұл кезде қотанға
баяғы жалмауыз кемпірдің қызының келгенін біліп, бес
төбет жалма-жан тұра ұмтылады, қыз кемпірдей емес,
өте-күшті екен, бес төбетке бой бермейді. Сол арада
бала, садақпен атып, қыздың көзін шығарады, садақпен
екінші атқанда қызды өлтіреді. Сөйтіп, жалмауыздан
мәңгі құтылады.  	

Асан Сәбитұлы	
        «Қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын» заманды армандап, қазаққа жайлы қоныс - Жерұйық іздеген Асанқайғы Сәбитұлы Еділ бойында дүниеге келген. Тарихи аңыздарда әкесі саятшы екен дейді.Асанқайғы Сәбитұлы Алтын Орда ханы Ұлұғ Мұхамедтің ықпалды билерінің бірі болады. XV ғасырдың 20-жылдарында Ұлұғ Мұхамед Ордадан қуылғанда, ақын өз әміршісімен бірге кетеді. Көп ұзамай Қазанда билік құрған Ұлұғ Мұхамедтің ақылгөйлері қатарында болған ақын, хан өлген соң, Дәшті-Қыпшаққа қайтып оралады. 1456 жылы Шу алқабында Қазақ Ордасы құрылған кезде, Асанқайғы жаңа мемлекеттің ұраншысына айналады. Сірә, ол қазақтардың бұрынғы Көк Орда жеріндегі үкімі артып, қазіргі Қазақстанның орталық және солтүстік-батыс алқабын қайтадан иеленген уақыты - 1465 жылы әлі тірі болса керек. Аңыздың айтуынша, ақын Сарыарқада - Ұлытауда дуние салыпты.
Асан қайғы	

     Асан қайғы Желмаяға мініп, жиһан кезіп, «Жерұйық» дейтін ну орманды, көгорай шалғынды, сулы жер, қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын қоныс іздейді. «Елді сол жерге қоныстандырсам!» - деп, арман етеді. Жүрген жерінде жақсы қонысқа да, жаман қонысқа да баға беріп отырады. Түркістанның қасында ескі қорған қала Сауранды
көргенде: «Әттеген-ай, қорғанды ай тақырдың бетіне, Шөлістанның өтіне салған екен. Сарқырап аққан суы жоқ, жайқалып тұрған нуы жоқ - түбі тұрақты қала бола алмас», - деген екен. Асан қайғы Маңғыстауға үш барып, үш қайтыпты. Асанның екі баласы: «Маңғыстау малға жайлы қоныс бола алар ма?» - дегенде, Асан қайғы: «Түбінде мал баққан шаруаға Маңғыстаудан жақсы жер болмас», - депті. Жетісуды көргенде: «Мынау Жетісудың ағашының басы сайын жеміс екен, шаруаға жақсы қоныс екен», - депті. Баянауыл тауын көргенде: «Баянға жаймай, қой
семірмес», - деп, Асан қазіргі Баянауылды өзіне жайлау етіпті.
Қаратал өзенінің өлкесін көргенде: «Ей, сарқырап аққан Қаратал, артың кең, алдың тар-ау!» - депті. Өйткені бұл өзен құмға сіңіп жатады екен.
Осы күнгі Мерке ауданындағы Аспараны көргенде: «Ей, Аспара, көршіңмен тату бол, шөбіңе суың жетер!» - деп жүріп кетіпті. Шу өлкесін көргенде: «Ей, Шу, атыңды теріс қойыпты! Тегінде бір шулағаның болмаса, ну қамысың еліңді жұтқа бермес», - депті. Шудың аяғында Сарысу елі шөп жимай, Шудың қамысын қыстап, жаз Арқаны жайлайды екен. Әулие-Атаның (қазіргі Тараз қаласы) шығысынан аққан Талас, батысынан аққан - Келес дейтін өзендерді көргенде, малға жайлы екенін біліп: «Ей, екі Талас, бір Келес, малсыз күнің кенелмес. Жері де жайылған малға жұт болмас!» - деген екен. Жуалы жеріндегі Ауан дейтін қара топырақты, егістік аймақты көргенде: «Шөбің семіз, қарың мол, топырағың май екен, кәдіріңді егін салған ел білер», - депті.
Ақмешіт (қазіргі Қызылорда) тұсындағы Сыр өлкесін көргенде: «Ей, Ақмешіт, жерің шаң екен, суың жар екен, әр бұтаның түбінде кесек етің бар екен! Елің жұтамас, малыңның көзіне сақ бол!» - депті. Қарсақбай аймағын көргенде: «Айналаң жапан түз екен,тауыңның асты жез екен, екі тауың ел біткенді шақырар, басыңа байлық қонар, жұртың ашықпас!» - деп жүріп кетіпті. Нарын - Самар аймағын көргенде: «Е, Нарын, тайың
айғырдай, тайлағың бурадай екен! Қысың ұзақ: шаруаңа сақ бол!» - депті. Шыңғырлау өзенін көргенде, түсе қалып, Желмаясын оттатып: «Жылқының өзі өскен жоқ, Шыңғырлау, сен өсірген екенсің!» - деп, қонып кетіпті. Бірақ Асан ол кезде шұрайлы, қоныс, нулы өлке таба
алмапты. Ол Ұлытау жаққа келіп өліпті.	

Толығырақ...	
Құйрығы жоқ , жалы жоқ	
    Құйрығы жоқ,жалы жоқ-
Құлан қайтіп күн көрер?!
Аяғы жоқ,қолы жоқ-
Жылан қайтіп күн көрер!?
Шыбын шықса жаз болып -
Таздар қайтіп күн көрер?!
Жалаң аяқ балапан,
Қаздар қайтіп күн көрер!?	
 
Еділ бол да, Жайық бол	
    Еділ бол да, Жайық бол,
Ешкімменен ұрыспа.
Жолдасыңа жау тисе,
Жаныңды аяп тұрыспа.
Ердің құны болса да,
Алдыңа келіп қалған соң,
Қол қусырып барған соң,
Аса кеш те коя бер,
Бұрынғыны куыспа.
Ақың болса біреуде,
Айыбын тап та ала бер,
Ерегесіп ұрыспа.
Сенікі жөн болса да,
Атың шықпас дұрысқа.
Мінезі жаман адамға
Енді қайтып жуыспа.
Тәуір керер кісіңмен
Жалған айтып суыспа.
Өлетұғын тай үшін,
Кошетұғын сай үшін,
Желке терің құрысып,
Әркімменен ұрыспа.
Ашу - дұспан, артынан
Түсіп кетсең қайтесің
Түбі терең қуысқа!..	
 
..Қырында киік жайлаған	
...Қырында киік жайлаған,
Суында балық ойнаған,
Оймауыттай тоғай егіннің
Ойына келген асын жейтұғын,
Жемде кеңес қылмадың,
Жемнен де елді көшірдің.
Ойыл деген ойынды,
Отын тапсаң, тойынды.
Ойыл көздің жасы еді,
Ойылда кеңес қылмадың,
Ойылдан елді көшірдің.
Елбең-елбең жүгірген,
Ебелек отқа семірген,
Екі семіз қолға алып,
Ерлер жортып күн көрген
Еділ деген қиянға,
Еңкейіп келдің тар жерге,
Мұнда кеңес қылмадың.
Кеңестің түбі нараду...
Нәлет біздің жүріске!
Еділ менен Жайықтың
Бірін жазға жайласаң,
Бірін қысқа қыстасаң,
Ал қолыңды маларсың
Алтын менен күміске!..

Қорқыт ата	

     Ертеде жылқы күнге қарап былай дейді:
- О, барлық жан-жануарларға тіршілік сыйлаған қайырымды күн, мені жануарлардың арасындағы ең сұлулардың бірі деседі жұрт. Солай екенін өзім де сеземін. Сонда да кейбір дене мүшелерімді бұдан да
әдемірек етуге болар еді-ау деп ойлаймын.
-  Сонда қай жеріңді түзей түсуге болар еді деп ойлайсың? - деп сұрайды күн күлімсіреп.
-  Егер, - дейді жылқы, - сирақтарым бұдан даұзындау және сыйдаңдау болса, мен тіпті алдына жан салмайтын жүйрік болар едім. Мойным аққудың мойнындай ұзын болса, маған ол бұдан да әсем көрік бітірер еді. Төсім жалпақтау келсе, қазіргіден де алымдырақ болар еді. Оның үстіне адамзатты арқалап жүру үшін жотамнан мәңгі алынбайтын ер болса, тіпті жарасып тұрар еді...
- Жақсы, қалағаның болсын, - дейі күн жайраңдап,- сәл күте тұр.Соны айтады да, күн жерге түйені түсіреді. Денесі алпамсадай, тұрқы арбиған жануарды көрген жылқы әрі қорыққанынан, әрі жиіркенгенінен қалшылдап қоя береді.
-  Міне, сен қалағандай ұзын да сидаң аяқ, аққудың мойнындай ұзын мойын, жалпақ кеуде, ері де дайын. Қалай, сенің де осындай болғың келе ме? - деп сұрайды күн.
Жылқы әлі де есін жыя алмай қалшылдап тұрады.
-  Жо-жоқ... - дейді тілі күрмеліп.
-  Ендеше жөніңе жүр, - дейді күн жылқыға, - саған өз бойыңдағы да жетеді! Әркім өз қасиетін бағалауға тиіс. Содан бері жер бетінде түйе де өніп-өсе бастапты. Ал жылқы болса, түйені көрген сайын әлі күнге дейін
денесі дір ете түсіп, қалтырай бастайды екен.	

Бұқар Қалқаманұлы	
	
Бұқар жырау жөнінде сақталған шағын мәліметтерге қарағанда  ол 1693 жылы қазіргі Баянауыл ауданында (Павлодар облысы) туып, 1787 жылы 94 жасында өз елінде қайтыс болған, моласы Далба тауында. Жыраудың руы - Арғын, Арғын ішінде Қаржас, оның ішінде - Алтынторы. Кезінде Бұқар арғын руының қабырғалы билерінің бірі болған; өмірінің біраз шағын хан сарайының, яғни, Абылайдың маңында өткізіп, ел басқару ісіне белсене қатысқан. Ол Абылайдың ақылшысы, кей тұста қателігін түзеп отырар данасы, ел мен ханды қосқан дәнекер іспетті болады. Сондықтан қарт жырау өмір құбылысы мен дүние заңдылықтарын, әлеуметтік жағдай мен адам тіршілігін патриархалдық  қоғамның тұрғысынан түсініп жырлайды. Демек, ол негізінде ескілікті көксеп, кертартпа көзқарастың шеңберінен шыға алмаған. Әйтседе, Бұқар жырау мұраларының ішінде өз заманын, сол кездегі кейбір тарихи шындықтарды бейнелейтін толғау - жырлар мен шешендік-нақыл сөздері аз емес.
 Бұқар - жырау болғандықтан көбінесе толғау түрін пайдаланады, оның шығармаларында философиялық ойларын түйетін шешен өрнектер, айшықты сөздер, өткір афоризмдер жиі ұшырасады. Өлеңдерінің баршасы дерлік еркін ұйқаспен жеті - сегіз буынды жыр түрінде орындалған.
 Бұқар мұсылманша оқыған сауатты болған. Бізге жеткен жырлары 1200 шамасында жол. Жырау өлеңдерінің бүгінге дейін жетуі - Мәшһүр - Жүсіп Көпеев жазып қалдырған мұра. Абай өлеңдерін  Мәшһүр -  Жүсіп көшірмелері арқылы білеміз. Бұқар жазбаларының бізге жетпегені де көп болуы керек. Бұған : «Бұл кісінің сөзін түгел жазамын деушіге Нұхтың өмірі, Аюбтың сабыры, Аплатонның ақылы керек», ─ деген Мәшһүр сөзі дәлел. 1781 жылы Далба тауында өмірден өтеді.
 Бұқар өлеңдерін өмір, бірлік, ерлік, және Абылай туралы деп бөлуге болады.
 Әйел жайында, жар туралы жырау өз толғамын айтады.
 Бірлік жайында толғап, бөлінбеу керек екенін де баса айтып, қазақ тұтастығын керексінеді.
 Ерлікті, өрлікті насихаттайды, кімнен сақтануды ескертеді.
 Жырау кейде Абылайды асыра көтеріп, кей шақта қатал сыйынады. Дала демократиясының нағыз, хас үлгісін көрсетеді.	
Асқар таудың өлгені	
     Асқар таудың өлгені- 
Басын мұнар шалғаны.
Көктегі бұлттың өлгені-
Аса алмай таудан қалғаны.
Ай мен күннің өлгені-
Еңкейіп барып батқаны.
Айдын шалқар өлгені-
Мұз болып тастай қатқаны.
Қара жердің өлгені-
Қар астында қалғаны.
Өлмегенде не өлмейді?
Жақсының аты өлмейді,
Ғалымның хаты өлмейді.	
 
Жас туралы	

    Жиырма деген жасыңыз 
Ағып жатқан бұлақтай,
Отыз деген жасыңыз
Жарға ойнаған лақтай.
Қырық  деген жасыңыз
Ерттеп қойған құр аттай.
Елу деген жасыңыз
О да бір көшкен ел екен,
Алпыс деген жасыңыз
Қайғылы - мұңлы күн екен,
Сексен деген жасыңыз
Қараңғы тұман түн екен,
Тоқсан деген жасында
Ажалдан басқа жоқ екен.	
 
Әлемді түгел көрсе де	
    Әлемді түгел көрсе де, 
Алтын үйге кірсе де,
Аспанда жұлдыз аралап,
Ай нұрын ұстап мінсе де
Қызыққа тоймас адамзат.
Әлемді түгел білсе де,
Қызығын қолмен бөлсе де,
Қызықты күні қырындап,
Қисынсыз күйге түссе де,
Өмірге тоймас адамзат.
Жақындап ажал тұрса да,
Жанына қылыш ұрса да,
Қалжырап, көңілі қарайып,
Қарауытып көзі тұрса да -
Үмітін қоймас адамзат.	
 
Ақтанберді Жырау	
	
          1675 жылы Оңтүстік Қазақстан өңірінде, Қаратау бойында дүниеге келеді. Әкесі Сары ауқатты кісі болған. Болашақ жырау жамағайын туысы Бердіке деген батырдың қолында өседі. Ақындық талантын тым ерте, 10-11 жасында танытқан ол 17 жасынан бастап қазақтардың Орта Азия хандықтарымен арадағы соғыстарына қатынасады. Өзінің жанкешті ерлігімен, ақыл-айласымен көпке танылады. Талай рет өлім аузынан қалады. Бірде, тіпті, жортуылда жау қолына түсіп, өлім жазасы орындалар қарсаңда ғана қашып құтылады. 1723 жылы қазақтар ойраттардан ойсырай жеңіліп, бүкіл оңтүстік және шығыс аймақтан айрылған шақта, Ақтанберді атақты батыр, Орта жүздің рубасы ақсақалдарының бірі еді. Батыр жырау өзінің белсенді ісімен де, жалынды жырымен де жоңғарға қарсы күресті ұйымдастырушылардың бел ортасында болады, қазақ жасағының алдыңғы сапында шайқасады. Жоңғар мемлекеті біржола талқандалып, жаудан босаған шығыс бетке қайта қоныстану кезінде қазақ руларын атамекенге біржола орнықтыру ісінде зор қызмет атқарады. Тоқсан үш жасында қайтыс болады. Жыраудың қайта тұрғызылған күмбезі қазір Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданындағы Жүрекжота деген төбенің басында тұр.	
Сары аязда қата ма	
    Сары аязда қата ма
Қайнардың аққан тұнығы?
Қап түбінде жата ма
Болаттың асыл сынығы?
Халқың тозып, кем болмас,
Әділ болса ұлығы.
Рақымсыз жақыннан
Халқы қатты түңілер.
Сырқат болсаң жат жерде,
Жаныңа кім үңілер?!
Әділ туған жақсыға
Екі даугер жүгінер,
Тізесін қисық бұрмаса,
Асылдығы білінер.	
  Жағама қолдың тигенін,
Жалғыздық, сенен көремін.
Жамаулы киім кигенім,
Жарлылық, сенен көремін.
Атадан тудым жалқы боп,
Жақыннан көрдім талқы көп,
Жасым жетпей он беске,
Қорғайтын жан адам жоқ.
Кәрі ақсайды ақылдан,
Ер ақсайды жақыннан,
Қазір әлсіз болсам да,
Үмітім бар ақырдан.
Жасым жетіп он беске,
Кірер ме екем кеңеске,
Бұғана қатып, бел бекіп
Ерегескен дұшпанмен
Шығар күн туса күреске!
Дұшпаннан көрген қорлығым
Сары су болды жүрекке.
Он жетіде кұрсанып,
Қылыш ілдім білекке.
Жауға қарай аттандым,
Жеткіз деп, Құдай, тілекке!
Салпаң да салпаң жортармын,
Сары азбанға қосымды артармын.
Торлаусыз өскен құланмын,
Мезгілсіз жусап өрермін.
Байраққа біткен құрақпын,
Саусағым жерге түсірмен.
Жапанға біткен терекпін,
Еңсемнен жел соқса да теңселмен.
Қарағайға қарсы біткен бұтақпын,
Балталасаң да айрылман.
Сыртым құрыш, жүзім болат,
Тасқа да салсаң, майрылман!
Қазтуған Жырау	
     Қазақ әдебиетші төлбасыларының бірі Қазтуған Сүйінішұлы шамамен XV ғасырдың 20-30-жылдарында Еділ бойында, қазіргі Астрахань облысының Қрасный Яр қаласы маңында туады. Әкесінің аты Сүйініш. Көшпенді шонжарлар әулетінен шыққан Қазтуған Еділдің салалары Ақтұба, Бозан бойын жайлаған түркі тайпаларының рубасы көсемі, әскербасы батыры болады. Дәшті-Қыпшақта XV ғасырдың ұзына бойына созылған бұлғақ кезінде оның кімдерді жақтағаны, не істегені белгісіз. Тек ғасырдың екінші жартысында өз қарауындағы руларымен бірге Еділден ауып, Қазақ Ордасының құрамына өткендігін білеміз. Сірә, бұл - қазақтардың қазіргі Қазақстан жерінің орталық және батыс бөлігін түгелге жуық қайта иеленіп, біршама күшейген шағы, яғни 1460-1480 жылдардың арасы болса керек.	
  Алаң да алаң, алаң жұрт,
Ақала ордам қонған жұрт,
Атамыз біздің бұ Сүйініш
Күйеу болып барған жұрт,
Анамыз біздің Бозтуған
Келіншек болып түскен жұрт,
Қарғадай мынау Қазтуған батыр туған жұрт,
Кіндігімді кескен жұрт,
Кір-қоңымды жуған жұрт,
Қарағайдан садақ будырып,
Қылшанымды сары жүн оққа толтырып,
Жанға сақтау болған жұрт.
Салп-салпыншақ анау үш өзен,
Салуалы менім ордам қонған жер,
Жабағылы жас тайлақ
Жардай атан болған жер,
Жатып қалып бір тоқты
Жайылып мың қой болған жер,
Жарлысы мен байы тең,
Жабысы мен тайы тең,
Жары менен сайы тең,
Ботташығы бұзаудай,
Боз сазаны тоқтыдай,
Балығы тайдай тулаған,
Бақасы қойдай шулаған,
Шырмауығы шөккен түйе таптырмас,
Балығы көлге жылқы жаптырмас,
Бақасы мен шаяны
Кежідегі адамға
Түн ұйқысын таптырмас,
Қайран менің Еділім,
Мен салмадым, сен салдың,
Қайырлы болсын сіздерге
Менен қалған мынау Еділ жұрт!..
Майлықожа Сұлтанқожаұлы	
	
Майлықожа - Шымкент облысы, Сарыағаш ауданында 1835 жылы туып, алпыс жасқа келгенде, 1898 жылы Арыс ауданында дүние салған. Әкесі Сұлтанқожадан он төрт жасында жетім қалып, Майлықожа жоқшылық - мұқтаждықты көп көреді. Бірақ талапты жас өлең өнерін ерте машық ете бастайды.
Бай адамның  қызы Ханапаны Майлықожа алып қашады да, кейінірек өз еліне тұрақтай алмай Бұхара жаққа өтіп кетеді. 
Бұхарадан қайта оралған соң, ақын өзінің біраз өлеңдерін шығарады. Майлықожа бұл шығармаларында Қоқан хандығына қарсы күрескен ерлердің ерлігін, аштық жылдардағы қазақ шаруашылығының күйзелісін, би - болыстардың ел жегіштік мінездерін, махаббат бостандығын, жалпы адам мінездерін түзету, еңбекке, елге, жерге деген шексіз сүйіспеншілік, егіншілік кәсіпті жырлайды. Ақынның бұл шығармаларында терең ойшылдық пен өткір сықақшылдықта айқын көрініп отырады. Алайда, Майлықожаның дүние тану көзқарасында бүгінгі жұртшылық қабылдай алмайтын кертартпашыл жақтары да жоқ емес.
Майлықожа  да ертедегі қазақ ақындарының дәстүрін  мықтап ұстаған, түр жағынан енгізген тың жаңалықтары жоқ. Солай бола тұрса да,  ол шығыс әдебиетінің үлгілерімен жақсы таныс болғандықтан өз шығармаларының өрісін кеңейтуге, оларға жаңа өрнек, бояу беруге  мүмкіншілігі мол екенін аңғарамыз. Сонымен бірге Майлықожа кей сәтте жазба әдебиет үлгілеріне, дәлірек айтқанда шығыс ақындарының шығармаларына еліктейді, солардан мол әсер алады.    	
Артқа